Mattheüs 5:5

1 De betekenis van zachtmoedigheid #

Welkom bij Vers voor Vers! Deze keer behandelen we Mattheüs 5, vers 5.

We gaan kijken naar de derde zaligspreking in de Bergrede, zoals die in Mattheüs hoofdstuk 5 staat. Deze zaligsprekingen zijn uitspraken van Jezus over hoe gezegend, gelukkig of benijdenswaardig een bepaalde groep mensen is. Omdat de mensen die Hij beschrijft mensen zijn die wij normaal gesproken niet benijdenswaardig zouden vinden, geeft Hij er altijd een reden voor waarom Hij zegt dat ze benijdenswaardig zijn. Jezus doet nooit een absurde uitspraak die niet begrijpelijk wordt wanneer je het volledige beeld ziet van de context waarin Hij spreekt.

Op zichzelf klinkt de uitspraak

absurd. Waarom zou iemand die treurt gelukkig of benijdenswaardig worden genoemd? Maar Jezus geeft een reden:

omdat ze troost zullen krijgen.

De troost die komt, is een echt voorrecht en een echte zegen, en degenen die deze ontvangen zijn benijdenswaardig. Zo zei Hij ook dat de armen van geest gezegend zijn,

Dat is het beslist waard om te bezitten. Hoewel de beschreven mensen dus niet degenen zijn die wij normaal gesproken benijdenswaardig zouden vinden wanneer we de dingen op een wereldse manier bekijken, kunnen we hen door een eeuwige lens bezien. Met een eeuwige maatstaf, zoals Jezus ons die gaf om de dingen door te bekijken, kunnen we zien dat deze mensen het werkelijk goed getroffen hebben. Dit zijn de mensen die wij werkelijk zouden moeten zijn als we door God gezegend willen worden.

De derde zaligspreking luidt als volgt. Jezus zei:

Zalig zijn de zachtmoedigen. Sommige vertalingen zeggen ‘vriendelijk’. Het Griekse woord dat hier wordt gebruikt, kan met ‘vriendelijk’ of ‘zachtmoedig’ worden vertaald. In sommige vertalingen wordt het consequent met ‘vriendelijk’ vertaald. In andere wordt het tamelijk consequent met ‘zachtmoedig’ vertaald, en in de meeste vertalingen wordt dit woord in sommige contexten met ‘zachtmoedig’ en in andere met ‘vriendelijk’ vertaald. We zullen werken met het woord ‘zachtmoedig’, eenvoudigweg omdat dit de traditionele weergave is in de King James en de New King James, die ik gebruik.

Het woord ‘zachtmoedig’ is een interessant begrip. Zachtmoedigheid komt voort uit nederigheid. De eerste zaligspreking ging over degenen die bedelaars van geest zijn. Dat betekent dat zij mensen zijn die geestelijk nederig zijn. De tweede zaligspreking ging over degenen die treuren, vermoedelijk omdat zij treuren over hun geestelijke toestand. Als iemand beseft dat hij een geestelijke bedelaar is, dat hij God door jarenlang in zonde te leven heeft onthouden wat Hem toekwam, en daarover treurt, zal dat in hem een houding van zachtmoedigheid tegenover anderen voortbrengen.

Zachtmoedigheid heeft te maken met relaties met andere mensen. Ik moet er misschien op wijzen dat hier acht zaligsprekingen staan. Vier ervan hebben te maken met onze relatie met mensen, en vier ervan hebben te maken met onze relatie met God. Ze zijn niet zo verdeeld dat de eerste vier over God gaan en de tweede vier over mensen. Maar wanneer je ze doorneemt, zul je zien dat in vier van de zaligsprekingen onze relatie met God aan de orde is, en in vier ervan onze relatie met onze medemens.

Arm, of bedelaar, van geest zijn en treuren over onze geestelijke toestand hebben rechtstreeks te maken met onze relatie met God. Maar wanneer we bij het onderwerp zachtmoedigheid komen, heeft dit te maken met relaties met andere mensen. Zachtmoedigheid of vriendelijkheid is namelijk een patroon in relaties. Het is een houding waaraan sommige mensen in hun omgang met anderen toegewijd zijn.

2 Niet jezelf, maar God laat recht doen #

Het woord ‘zachtmoedig’ is het tegenovergestelde van het woord ‘assertief’, en vooral van ‘zelfassertief’. Er is misschien niets mis mee om assertief op te treden namens iemand anders die tot slachtoffer wordt gemaakt. Maar zelfassertief zijn betekent dat je ervoor zult zorgen dat jouw eigen agenda wordt uitgevoerd, als jij daar ook maar enige invloed op hebt. Je zult al je invloed, al je vermogen om anderen te manipuleren, al je geld, alles wat je hebt, en al je kracht gebruiken om in elke situatie je zin te krijgen.

Iemand die zelfassertief is, neemt ten eerste aan dat zijn agenda de beste agenda is, en ten tweede dat hij het recht heeft om zijn zin te krijgen. Daarom moet in feite ieder ander voor hem wijken, omdat hij zichzelf beschouwt als iemand met meer wijsheid, betere plannen of eenvoudigweg meer rechten.

De zachtmoedige persoon is precies het tegenovergestelde van dat alles. De zachtmoedige persoon vindt niet dat hij rechten heeft die hij moet verdedigen. Hij vindt niet dat hij wijzer is dan alle anderen, dat zijn plannen beter zijn of dat hij op de een of andere manier het recht heeft om zijn plannen door anderen te laten aanvaarden. De zachtmoedige persoon is nederig, en omdat hij nederig is, stelt hij zich in zijn omgang met anderen nederig op. Vanwege zijn vriendelijke en zachtmoedige houding zal hij eerder voor anderen wijken.

Wanneer we spreken over iemand die zachtmoedig is en er een gewoonte van maakt om in zijn relaties voor anderen te wijken, wat zullen we daar dan van denken? De gangbare wijsheid van tegenwoordig, die zelfs christenen vaak uitspreken, zegt dat zo iemand een voetveeg zal worden. Iedereen zal over hem heen lopen. Mensen zeggen dat je voor jezelf moet zorgen, want als jij niet voor jezelf zorgt, zal niemand anders voor je zorgen. Dit is natuurlijk de rechtvaardiging voor zelfhandhaving.

Maar dat is niet helemaal waar. Als je niet voor jezelf opkomt, als je zachtmoedig bent, als je niemand kwaad doet en als je uit liefde voor anderen voor hen wijkt, dan is er Eén Die voor je zal opkomen. Mensen die zeggen dat je voor jezelf moet opkomen omdat anders niemand anders het zal doen, houden geen rekening met wat de Schrift werkelijk over dit onderwerp zegt. In het boek Jesaja, hoofdstuk 11, staat een profetie over Jezus Christus. In vers 4 staat over Hem:

Met ‘recht doen’ en ‘vonnissen’ wordt hier bedoeld dat Hij hun zaak zal aanhoren en uitspraak zal doen, in dit geval ongetwijfeld om hun recht te verschaffen. Er staat dat Hij dit zal doen:

Hij zal eerlijk rechtspreken voor de zachtmoedige mensen op aarde.

‘Equity’ betekent rechtvaardigheid. Er wordt dus gezegd dat Jezus met rechtvaardigheid zal beslissen ten behoeve van de zachtmoedigen van de aarde, degenen die niet voor zichzelf opkomen. Hij zal in hun voordeel oordelen. Hij zal hun recht verschaffen.

Dit betekent dat we eigenlijk twee keuzes hebben. Als het gaat om onze omgang met andere mensen en om onze plannen, voorkeuren en agenda’s, kunnen we die zelf doordrukken. We kunnen ons eigen recht om dat te doen verdedigen, onze eigen plannen verdedigen, het tegen iedereen opnemen en anderen dwingen voor ons te wijken. Of we kunnen het tegenovergestelde doen. We kunnen werkelijk als Jezus zijn. We kunnen voor anderen wijken. We kunnen toelaten dat wij teleurgesteld worden, zodat anderen hun zin kunnen krijgen. Het is niet zo dat niemand het ooit voor ons zal opnemen. Er zal voor ons worden opgekomen, en wel door niemand minder dan Jezus Christus.

Het voordeel hiervan ten opzichte van onszelf verdedigen is eenvoudigweg dit: Jezus vergist Zich nooit in wie er verdedigd moet worden. Als wij geneigd zijn onszelf te verdedigen en onze eigen wil door te drukken, hebben we al bij voorbaat geoordeeld dat wij gelijk hebben. Daarom zullen we waarschijnlijk zelfs aan onze eigen kant staan wanneer we geen gelijk hebben. Maar als we gewoon wijken en de dingen in Gods handen laten, laten we het aan God over om te beslissen wie er gelijk heeft en wie er in het gelijk gesteld moet worden.

3 David en Jezus: kracht onder controle #

In dit verband denk ik aan David, toen hij koning van Juda en Israël was. Een van zijn zonen, Absalom, kwam tegen hem in opstand, kreeg het grootste deel van Israël aan zijn kant en had de legers onder zijn bevel. David besefte dat zijn zoon naar Jeruzalem zou komen, hem zou doden en zijn troon zou innemen. Daarom vluchtten David en de weinigen die hem trouw waren te voet de stad uit.

Toen David de stad ontvluchtte, was daar een man die Simeï heette. Hij vervloekte David, gooide stenen en aarde naar hem en zei:

enzovoort. Geen van die beschuldigingen was werkelijk waar, en ik vermoed dat David wist dat ze niet waar waren. Maar een van Davids bevelhebbers, iemand die hem nog steeds trouw was, zei:

David wees zijn trouwe volgeling terecht. Ik parafraseer wat David zei, maar in wezen had David de macht om tegenover deze schurk, die hem beledigingen en aarde naar het hoofd slingerde, zelf zijn gelijk af te dwingen. Maar David deed dat niet. Hij zei:

Dit was natuurlijk in veel opzichten Davids algemene houding. Op een keer kwam Saul, die hem ook probeerde te doden, een grot binnen waar David zich verborgen hield. Saul wist niet dat David daar was. In het donker was David in de gelegenheid zijn hand uit te steken, Saul te doden en zich van deze vijand te ontdoen. David weigerde dat te doen. Hij zei:

Dat laat ik aan God over.

David liet zijn zaak in Gods handen en nam die niet in eigen handen. Dat is wat zachtmoedigheid betekent.

David leert ons als voorbeeld van zachtmoedigheid ontzettend veel over dit onderwerp, want David was absoluut geen zwakkeling. David was in geen enkel opzicht een verwijfde man. Hij was een legeraanvoerder. Hij had niet alleen Goliath gedood toen hij nog een jongen was, maar hij trok eropuit, voerde de legers van Israël aan en vernietigde duizenden vijanden van Israël, meestal Filistijnen. Deze man was een machtige held. Hij was een sterke man. Hij was een talentvolle man. Hij was een intelligente man. Hij was muzikaal. Hij was een renaissancemens. Hij schreef poëzie en muziek.

Hier was een man die over een volk regeerde, een legeraanvoerder, een man die jarenlang onder zware omstandigheden had geleefd voordat hij koning werd. Saul had hem door de woestijn achtervolgd, en David en zijn mannen hadden onder zware omstandigheden moeten leven, in grotten enzovoort. David was geen slappe man. David was geen zwakke man, maar hij was een zachtmoedige man.

Zachtmoedigheid zouden we kunnen omschrijven als kracht die onder controle wordt gehouden. Als je werkelijk zwak bent en geen macht hebt, en geen enkele hoop dat je door voor jezelf op te komen je zin kunt krijgen, dan is het geen zachtmoedigheid wanneer je anderen voor laat gaan. Het is geen deugd om je eigen zin op te geven wanneer je op dat punt geen keus had. Maar als je, zelfs in situaties waarin je de zaak zou kunnen doordrijven en je eigen zin zou kunnen krijgen, toch geneigd bent om in plaats daarvan een ander zijn zin te geven, dan is dat kracht die onder controle wordt gehouden. Het natuurlijkste wat ieder mens zou doen, is alle kracht gebruiken die hem ter beschikking staat om zijn eigen plannen door te drukken. De Schrift zegt echter:

Dat staat in Spreuken. Je geest beheersen betekent dat je die kracht onder controle houdt. In plaats van van je af te slaan, leg je jezelf in Gods handen. Dat is zachtmoedigheid.

Dat is wat Jezus deed. Toen Jezus in de hof van Gethsémané werd gearresteerd, pakte Petrus een zwaard en probeerde Hem te verdedigen. Jezus zei:

Toen Jezus aan het kruis hing en in staat was Zichzelf te verdedigen, wat Hij had kunnen doen, deed Hij dat niet. In Eerste Petrus, hoofdstuk 2, staat over Hem dat Hij, toen Hij werd beschuldigd en bedreigd, niet terugsloeg.

Wat gebeurde er natuurlijk met Hem toen Hij Zichzelf in de handen van God liet? Hij werd gedood. Maar omdat Hij Zichzelf in de handen van God liet, werd Hij ook uit de dood opgewekt. Als je jezelf aan de handen van God toevertrouwt, betekent dat niet dat je niet gewond zult raken. Maar het betekent wel dat je in de wil van God zult zijn. Wat er ook met je gebeurt, het is wat God met je wil laten gebeuren, wat God teweeg zal brengen. Er is geen veiliger plek dan in de hand van God, in de volmaakte wil van God. Toen Jezus dus in staat was Zichzelf te verdedigen, deed Hij dat niet. Dat is zachtmoedigheid. Het is kracht die onder controle wordt gehouden.

4 De zachtmoedigen beërven de aarde #

Nu zei Jezus:

Dit idee kwam niet oorspronkelijk van Jezus. Hij was tenminste niet de eerste die het uitsprak. Het is eigenlijk gewoon een herformulering van een uitspraak uit Psalm 37, vers 11. Psalm 37, vers 11 zegt eenvoudig:

Toen Jezus dus zei:

Gelukkig zijn de zachtmoedige mensen, want zij zullen de aarde erven.

herformuleerde Hij eenvoudig dezelfde waarheid. Hij zei hoe gelukkig je bent als je een van hen bent, als zij de aarde zullen beërven.

De aarde beërven is een interessant begrip. Om te beginnen denken christenen meestal in termen van de hemel beërven of naar de hemel gaan. Maar de Bijbel zegt, Jezus zei en de psalmist zei dat de zachtmoedigen de aarde zullen beërven. Dit is de aarde waarop we nu leven. De aarde zal uiteindelijk worden geregeerd door degenen die Christus volgen. Zij hebben zichzelf niet laten gelden, maar hebben zachtmoedig voor Hem plaatsgemaakt en zich in hun leven aan Zijn wil overgegeven. In veel gevallen hebben zij daar veel voor geleden, omdat zij zichzelf niet wilden verdedigen. Maar uiteindelijk zullen zij in het gelijk worden gesteld. Volgens Jezus en volgens de Psalm zal de aarde door hen worden geregeerd.

De aarde regeren is iets wat veel mensen in de wereld tegenwoordig hopen te doen. We hebben veel mensen in hoge politieke functies die ervan dromen de aarde te regeren. Zo is het altijd geweest. Er waren natuurlijk de Caesars in de Romeinse tijd, en door de hele geschiedenis heen zijn er minder machtige koningen en dergelijke geweest. Napoleon, Hitler en de communisten hebben allemaal gedacht dat zij de aarde zouden regeren. Sommigen van hen kwamen daar dichter bij dan anderen. Op dit moment zijn er mensen op hoge posities die hopen dat de aarde één regering zal hebben en dat zijzelf of hun vrienden misschien de leiding zullen hebben. De leiding hebben over de wereld is een aantrekkelijk vooruitzicht: degene zijn die de leiding heeft, degene zijn die de aarde regeert.

Jezus zei dat al is vastgesteld wie de aarde zullen beërven: de erfgenamen. Van wie is de aarde? In Psalm 24 staat:

Wie zal dus de erfgenaam zijn? Wie zal de aarde beërven? Degene die iets erft, is de zoon, de zoon van de eigenaar. Als wij dus kinderen van God zijn, zullen wij erven wat van Hem is. Paulus zegt hetzelfde in Romeinen hoofdstuk 8. Hij zegt:

We zullen de wereld dus samen met Christus beërven, omdat wij de kinderen zijn van God, van Wie de wereld is.

Het is werkelijk ironisch wanneer je het zo bekijkt. De gangbare wijsheid van de wereld is namelijk dat je zult krijgen wat je voor jezelf weet te bemachtigen. Je zult krijgen en bezitten wat je voor jezelf weet uit te onderhandelen, wat je door manipulatie voor jezelf weet te verkrijgen of wat je voor jezelf kunt afdwingen. Dat is wat je zult krijgen. Meer dan dat zul je niet krijgen. Als je van jezelf een deurmat maakt, zullen de mensen gewoon over je heen lopen. Dan zul je nooit krijgen waar je recht op hebt, enzovoort, enzovoort.

Zo denkt de wereld, maar de Bijbel zegt dat het niet zo is. Volgens de denkwijze van de wereld zal, als er ooit iemand de aarde beërft, als er ooit een wereldregering komt en iemand daarover heerst, degene die erover heerst iemand zijn die het politieke spel goed heeft gespeeld of die de sterkste legers aan zijn kant had. Het zou zelfs door middel van een militaire staatsgreep kunnen gebeuren: iemand die geweld aan zijn kant heeft, iemand die voor zichzelf opkomt, iemand met een plan en ambitie. Men denkt dat die persoon, als iemand het al doet, op een dag de aarde zal beheersen. En daarom gebruiken mensen die dit als ambitie hebben zulke middelen. Ze proberen het leger aan hun kant te krijgen, of ze werken zich door de politieke hindernissen heen omhoog. Zo hopen ze zeggenschap over anderen en over de wereld te krijgen.

En ze vergissen zich. Sommige mensen die zulke dingen doen, krijgen wel tijdelijk zeggenschap — dat kunnen we niet ontkennen — en gedeeltelijk zeggenschap. Maar het uiteindelijke gezag zal toekomen aan mensen die niet zo zijn: de zachtmoedigen, de milden, degenen die zichzelf niet doen gelden. Over hen zei Jezus dat ze de aarde zullen beërven. Wat een verbazingwekkende paradox is dat, want er zijn zoveel mensen die werkelijk de aarde willen beërven en allesbehalve zachtmoedig zijn.

5 Zachtmoedigheid is geen passiviteit #

Ik moet nog iets anders over zachtmoedigheid zeggen, want ik heb gezegd dat zachtmoedigheid inhoudt dat je anderen voor laat gaan en dat het het tegenovergestelde is van jezelf doen gelden. Je moet niet denken dat iemand die zachtmoedig is nooit ergens tegen protesteert. Je moet niet denken dat iemand die zachtmoedig is zich niet actief inzet voor wat juist en goed is. Zachtmoedigheid heeft te maken met iemands houding tegenover zijn eigen rechten en zijn eigen plannen. Maar wanneer het gaat om Gods rechten en de rechten van andere onschuldige mensen, kan de zachtmoedige man een tijger zijn.

Denk opnieuw aan David. David was een zachtmoedig man als het erop aankwam om voor zijn eigen rechten op te komen. Dat wilde hij eenvoudigweg niet doen. Maar wanneer het erop aankwam voor Gods heerlijkheid op te komen, was die man fel. Zo hebben we ook Jezus als het voorbeeld van de volmaakt zachtmoedige mens. In Mattheüs hoofdstuk 11 zei Jezus:

Jezus beschreef Zichzelf als zachtmoedig, en toch joeg Hij de geldwisselaars de tempel uit, omdat de heerlijkheid van Zijn Vader werd aangetast. Daar, in het huis van Zijn Vader, werd afbreuk gedaan aan de heerlijkheid van Zijn Vader.

Jezus kon soms scherp uit de hoek komen. In Mattheüs hoofdstuk 23 sprak Hij zich zeer hard uit tegen de schriftgeleerden en de Farizeeën. Hij zei zelfs zulke vernietigende dingen over hen dat je je haast zou schamen als je je voorstelde dat je erbij stond en hoorde hoe deze dingen in het openbaar recht tegen de godsdienstige leiders werden gezegd. Het zou beslist ongemakkelijk zijn om dat te horen, omdat Jezus hen zo krachtig terechtwees. En toch is Hij een zachtmoedig man.

Maar toen Jezus de schriftgeleerden en de Farizeeën terechtwees, deed Hij dat niet omdat ze Hem slecht behandelden. Hij zei niet: ‘Wee u, schriftgeleerden en Farizeeën, omdat u Mij slecht behandelt.’

Daar verwees Hij helemaal niet naar. Hij zei in feite: ‘Wee u, omdat u weduwen hun geld afhandig maakt en vervolgens doet alsof u heel godsdienstig bent door lange gebeden uit te spreken, zodat mensen uw vroomheid bewonderen.’

Hij zei nog meer van zulke dingen. In wezen waren het de dingen die zij deden waarmee ze mensen onrecht aandeden en God beledigden, waartegen Hij Zich in toorn uitsprak.

Hier hebben we dus een zeer zachtmoedige man, Jezus, en nog een zachtmoedige man, David. Zij konden als het ware fel zijn wanneer niet hun eigen plannen op het spel stonden, wanneer het niet eenvoudigweg ging om krijgen wat hun toekwam en ervoor zorgen dat hun rechten werden erkend en geëerbiedigd, maar wanneer het ging om fundamentele gerechtigheid en om het eren van God.

Over Mozes staat in het boek Numeri:

en toch sprak hij soms krachtige woorden en trad hij soms krachtig op. Hij wierp de stenen tafelen neer en brak ze, en gebood de Levieten naar hem toe te komen, eropuit te gaan en degenen te doden die het gouden kalf aanbaden. Is dit een zachtmoedige man? Ja, staat er in het boek Numeri.

Maar zachtmoedigheid heeft te maken met de manier waarop we met anderen omgaan wanneer onze eigen rechten en onze eigen wensen op het spel staan. De zachtmoedige geeft uit liefde voor anderen en ter wille van Christus voorrang aan anderen. De man die zichzelf doet gelden, doet dat niet. Maar wanneer het nodig is sterk te zijn, wanneer heldhaftigheid nodig is, wanneer het nodig is je uit te spreken voor gerechtigheid en dat krachtig te doen, kan de zachtmoedige man die taak op zich nemen. Dat heeft namelijk niets te maken met het verdedigen van zijn eigen rechten. Het heeft te maken met het verdedigen van Gods eer en de rechten van onschuldigen.

Daarom moeten we zachtmoedigheid niet verwarren met zwakheid of met louter passiviteit. De zachtmoedige man heeft geleerd zijn kracht in bedwang te houden wanneer zijn eigen plannen worden gedwarsboomd. Maar hij beheerst die kracht ook in de zin dat hij haar inzet voor de gerechtigheid, wanneer het niet eenvoudigweg om zijn eigen wensen of behoeften gaat.

We zullen op deze zaligsprekingen terugkomen en de vierde zaligspreking behandelen.